Oké, laten we eerlijk zijn. Wanneer je hoort dat iemand is vreemdgegaan, is je eerste reactie waarschijnlijk: “Wow, die relatie was duidelijk een ramp.” Of misschien: “Die partner was zeker niet aantrekkelijk genoeg.” We gaan er automatisch van uit dat ontrouw een symptoom is van een slechte relatie of een gebrek aan liefde. Maar hier komt het bizarre deel: psychologen hebben jarenlang onderzoek gedaan naar vreemdgaan, en wat ze ontdekten is werkelijk schokkend. In veel gevallen heeft ontrouw helemaal niets te maken met hoe geweldig of niet-geweldig je partner is.
Ja, je leest het goed. Mensen die diep van hun partner houden, die hun relatie als gelukkig beschrijven, kunnen tóch vreemdgaan. En de redenen waarom zijn zo contra-intuïtief dat je brein er een beetje van gaat glitchen. Welkom in de bizarre wereld van de psychologie van ontrouw, waar niets is wat het lijkt.
Achthonderd mensen, twaalf jaar, en acht schokkende redenen voor ontrouw
Een groep onderzoekers besloot om niet zomaar een vragenlijst uit te delen, maar om 947 Duitse volwassenen gedurende twaalf volle jaren te volgen om te begrijpen waarom mensen de grens overgaan. Dit was geen kortstondig onderzoek waarin mensen moesten onthouden wat ze jaren geleden dachten te voelen. Nee, dit was het echte werk: longitudinaal onderzoek gepubliceerd in het Journal of Sex Research.
Wat vonden ze? Acht hoofdredenen waarom mensen vreemdgaan, en geen enkele daarvan was simpelweg “mijn partner is saai geworden”. De lijst is fascinerend en eerlijk gezegd een beetje verontrustend: woede, gebrek aan liefde, behoefte aan afwisseling, verwaarlozing, egoïstische motieven, gebrek aan zelfrespect, situatiegerelateerde factoren, en familie- en werkstress.
Maar hier wordt het echt interessant. Woede stond op de lijst, maar niet de woede die je denkt. Het ging niet per se om woede op de partner. Soms was het gewoon een opeenstapeling van frustratie met het leven zelf. Iemand kan woedend zijn op zijn baas, op zijn financiële situatie, op de staat van de wereld, en dan die woede op een destructieve manier uiten door een affaire te beginnen. Het is alsof het brein zegt: “Ik voel me machteloos, dus laat ik iets doen waar ik wel controle over heb.”
En dan is er gebrek aan zelfrespect. Dit kwam keer op keer terug in het onderzoek. Mensen met een wankel zelfbeeld zoeken externe validatie als een verdwaalde reiziger die zoekt naar een wegwijzer. Ze willen bevestiging dat ze er nog toe doen, dat ze aantrekkelijk zijn, dat ze gezien worden. De affaire gaat dan niet eens over de partner thuis, maar over een wanhopige poging om zichzelf te voelen zoals ze denken dat ze zouden moeten voelen.
Wat vrouwen die vreemdgaan echt willen (spoiler: het is niet wat je denkt)
Een ander onderzoek richtte zich specifiek op 906 vrouwen die een affaire hadden gehad, en de percentages zijn verhelderend. Ja, 65 procent gaf aan ongelukkig te zijn in hun relatie. Maar let op de andere cijfers: 13 procent noemde verveling als hoofdreden, en 7 procent zocht expliciet naar bevestiging en validatie.
Dat laatste percentage is klein, maar de betekenis ervan is enorm. Deze vrouwen hadden geen hekel aan hun partner. Ze waren niet per se ongelukkig. Ze voelden zich onzichtbaar. Het is alsof je in een kamer staat en niemand je ziet staan. Je begint te twijfelen aan je eigen bestaan. Een affaire wordt dan een soort emotionele reddingsboei, een manier om jezelf eraan te herinneren: “Hé, ik besta nog. Iemand vindt me aantrekkelijk. Iemand wil me.”
Psychologen maken onderscheid tussen twee soorten onvervulde behoeften: behoeften aan verbondenheid en behoeften aan zelfrespect. Verbondenheid gaat over het gevoel erbij te horen, begrepen te worden, deel uit te maken van iets groters. Zelfrespect gaat over je gevoel van eigenwaarde, je gevoel aantrekkelijk en waardevol te zijn. Wanneer een van deze behoeften niet wordt vervuld door de relatie of door je eigen interne systeem, gaan mensen soms buiten de deur zoeken naar wat ontbreekt.
Je persoonlijkheid kan je doen vreemdgaan (zelfs als je relatie perfect is)
Hier komt het echt bizarre gedeelte. Sommige mensen hebben gewoon een persoonlijkheidsstructuur die hen vatbaarder maakt voor ontrouw, compleet los van hoe geweldig hun partner is. Onderzoek gepubliceerd in Personality and Individual Differences laat zien dat mensen met narcistische trekken zoals een sterke behoefte aan sensatie, bewondering en nieuwigheid vaker buiten hun relatie kijken.
Niet omdat ze niet van hun partner houden. Niet omdat hun partner tekortschiet. Maar omdat hun brein letterlijk constant op zoek is naar de volgende dopaminekick. Het is alsof je een smartphone hebt die elke vijf minuten nieuwe notificaties nodig heeft om zich goed te voelen. Deze mensen kunnen in de meest liefdevolle, meest opwindende relatie zitten en tóch het gevoel hebben dat er iets ontbreekt.
En dan is er de combinatie van laag zelfvertrouwen en externe validatiedrang, wat een gevaarlijke cocktail blijkt te zijn. Deze mensen zijn vaak niet eens op zoek naar een nieuwe relatie. Ze willen gewoon het gevoel dat ze nog steeds aantrekkelijk en begeerlijk zijn. De affaire is een symptoom van een interne strijd met zelfwaarde, niet een commentaar op de partner.
Je brein heeft drie liefdeskanalen en ze werken niet altijd samen
Evolutiepsycholoog Helen Fisher heeft baanbrekend onderzoek gedaan naar hoe ons brein omgaat met romantische gevoelens, en wat ze ontdekte is zowel fascinerend als enigszins verontrustend. Ons brein heeft drie compleet gescheiden systemen voor romantische ervaring.
Ten eerste is er lust, de seksuele drang gedreven door testosteron en oestrogeen. Dan heb je romantische liefde, die verliefdheidschemie vol dopamine en norepinefrine die ervoor zorgt dat je niet kunt ophouden met denken aan die ene persoon. En ten slotte is er hechting, die diepe verbondenheid aangedreven door oxytocine en vasopressine die je aan iemand bindt voor de lange termijn.
Het probleem? Deze drie systemen werken niet altijd synchroon. Fisher’s onderzoek, gepubliceerd in een reeks studies inclusief fMRI-hersenscans, laat zien dat je tegelijkertijd diep gehecht kunt zijn aan je partner, romantisch verliefd kunt zijn op diezelfde partner, én toch seksuele aantrekking kunt voelen tot een compleet vreemde persoon.
Het is niet logisch. Het is niet eerlijk. Maar het is wel neurobiologie. Je brein speelt gewoon op drie verschillende radiostations tegelijk, en soms zenden ze verschillende liedjes uit. Dit verklaart waarom zoveel mensen die vreemdgaan oprecht verbijsterd zijn over hun eigen gedrag. Ze houden echt van hun partner. Hun hersenen besloten gewoon om alle drie de systemen op verschillende doelen te richten.
Je kindertijd schrijft het script voor je volwassen ontrouw
De attachment theory, die kijkt naar hoe we als kind leren omgaan met verbondenheid en intimiteit, speelt ook een significante rol in volwassen ontrouw. Meta-analyses van onderzoeksgegevens laten een duidelijk patroon zien: mensen met een angstig hechtingspatroon kunnen buitenechtelijke contacten zoeken als een soort verzekeringspolis tegen verlating.
De logica is twisted maar herkenbaar: “Als ik al een backup-plan heb, doet het minder pijn als mijn partner me verlaat.” Het is een verdedigingsmechanisme dat ontstaat uit diepe angst voor verlating, een angst die vaak zijn wortels heeft in vroege kinderervaringen met inconsistente of afwezige verzorgers.
Aan de andere kant van het spectrum vind je mensen met een vermijdend hechtingspatroon. Deze mensen vinden intimiteit eng en emotionele nabijheid verstikkend. Voor hen kan een affaire een manier zijn om afstand te creëren in hun hoofdrelatie zonder het ongemakkelijke gesprek te hoeven voeren over hun behoefte aan ruimte. Het is sabotage, maar dan onbewust.
Deze patronen zitten diep verankerd in ons psychologisch besturingssysteem, vaak gevormd voordat we überhaupt wisten wat romantische liefde was. En tenzij iemand actief werkt aan het herkennen en veranderen van deze patronen door therapie of intense zelfreflectie, blijven ze vaak automatisch doordraaien, relatie na relatie na relatie.
Wat betekent dit voor jou (of voor je relatie)?
Laten we één ding heel duidelijk maken: dit artikel is niet bedoeld om ontrouw goed te praten. Vreemdgaan doet pijn, breekt vertrouwen en kan relaties verwoesten. Maar het begrijpen van de psychologische mechanismen achter ontrouw kan wel bevrijdend zijn, vooral voor mensen die zijn bedrogen.
Als jij bent bedrogen, is de kans groot dat het niets te maken had met jou. Je was niet te saai, niet te dik, niet te weinig avontuurlijk. De kans is groot dat je ex-partner worstelde met interne demonen waar jij geen controle over had: onopgelost laag zelfvertrouwen, persoonlijkheidskenmerken die constant sensatie zoeken, onverwerkte hechtingsproblemen uit de kindertijd, of letterlijk een brein dat lust en liefde niet op dezelfde persoon kon richten.
Voor mensen die zelf worstelen met trouw of daar in het verleden mee geworsteld hebben, is zelfreflectie cruciaal. Vraag jezelf af: zoek ik externe validatie omdat mijn zelfvertrouwen intern niet stabiel is? Heb ik een patroon waarbij ik afstand creëer zodra een relatie te intiem wordt? Voel ik een constante honger naar nieuwigheid die één persoon onmogelijk kan bevredigen? Gebruik ik seks of romantische aandacht als pleister op emotionele wonden die niets met mijn partner te maken hebben?
Compassie voor de complexiteit (maar geen excuus voor het gedrag)
Psychologisch onderzoek naar ontrouw laat zien dat menselijk gedrag rommelig, gelaagd en vaak volstrekt irrationeel is. We zijn geen computers die logische beslissingen nemen. We zijn dieren met oude hersenen, moderne problemen en emotionele bagage die we overal mee naartoe slepen zoals een kind dat weigert zijn knuffel achter te laten.
Dit betekent niet dat vreemdgaan oké is. Het betekent niet dat mensen geen verantwoordelijkheid dragen voor hun keuzes. Maar het betekent wel dat we ruimte kunnen maken voor genuanceerder begrip, zowel voor onszelf als voor anderen. Wanneer we begrijpen dat ontrouw vaak voortkomt uit interne conflicten, onvervulde psychologische behoeften en persoonlijkheidskenmerken, kunnen we die dingen preventief aanpakken.
Therapie voordat de crisis toeslaat. Eerlijke gesprekken over behoeften en verlangens voordat de frustratie oploopt tot een breekpunt. Zelfonderzoek om te begrijpen welke patronen uit je kindertijd nog steeds je volwassen relaties sabotéren. Dit zijn de tools die relaties echt beschermen, veel effectiever dan alleen maar beloven “ik zal nooit vreemdgaan”.
Want uiteindelijk gaat trouw niet alleen over je partner niet bedriegen. Het gaat ook over jezelf goed genoeg kennen om te begrijpen waarom je zou willen bedriegen, welke onvervulde behoeften daarin een rol spelen, en die kennis gebruiken om bewustere keuzes te maken. Het gaat over het erkennen dat je brein drie verschillende liefdesystemen heeft en dat je daar actief mee moet werken in plaats van passief slachtoffer te zijn van je eigen neurobiologie.
De wetenschap geeft ons geen excuus voor ontrouw, maar wel een routekaart naar meer zelfinzicht. En dat is misschien wel het meest waardevolle inzicht van allemaal: dat begrijpen waarom mensen doen wat ze doen de eerste stap is naar het maken van betere keuzes. Voor jezelf, voor je partner, en voor de relatie die je probeert te beschermen tegen de complexiteit van het menselijk brein.
Inhoudsopgave